Page images
PDF
EPUB
[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

Dit verhaal wordt veel aan kinderen verteld, en heeft geheel het karakter van onze kindersprookjes als Klein Duimpje en dergelijke.

Evenals van de meeste volkssprookjes, zoo niet van alle, kan men ook van dit verhaal verzekerd zijn, dat het eene bijna onkenbaar geworden mythe is Voor de vertellers is het een verhaaltje zonder meer, en 't is dus geheel onbewust dat ze hier en daar een trekje geven, waarin de mytbische beteekenis nog doorschemert.

Omdat men evenwel den oorspronkelijken zin niet kent, zijn er allicht trekken aangebracht, die geen mythische verklaring toelaten, en mag men evenzeer aannemen, dat de oorspronkelijk mythische bestanddeelen hier en daar van hunne zuiverheid hebben ingeboet. 't Is dus eene gewaagde onderneming, dubbel gewaagd voor iemand, die zich niet bij voorkeur op dit terrein beweegt, eene in bijzonderheden afdalende verklaring te geven. Ik wil daarom slechts dit zeggen, dat naar mijn oordeel het geheel den indruk wekt van een mythe' te zijn van de elkander bestrijdende elementen (wind, water, vuur, licht) en duisternis, en dan zou ik in Laga Mān de zon willen zien.

Eene in bijzonderheden juiste verklaring zal eerst dan met vrucht Kropea beproefd worden, als men den oorsprong van het verhaal kan aan wijzea:

Zooals het hier ligt, is het, evenals met de andere, ontwijfelbaar overgenomen verhalen het geval is, naar vorm en inhoud volkomen Bataksch geworden en mag dus terecht tot de Karo'sche letterkunde gerekend worden.

Toch zijn er aanwijzingen, dat het zijn oorsprong op vreemden bodem heeft, òf, wat ook zeer goed mogelijk is, eene samensmelting is van vreemde en oorspronkelijke, doch ongeveer gelijksoortige, elementen.

De naam van den in 't slot genoemden grooten roofvogel: manoek si Goerdi? (of si Goerda2 ; men hoort beide even dikwijls) wijst op 't Skrt. 1).

1) Welke is de etymologie? Aan 't Kar. goerda beantwoordt hot Tob. gorda en dit brengt v. d. T. in verband met skr. grédhra = een gier. 't Mal. wdb. van Pijnappel en

Verh. Bat. Gen. LVI, 1ste st.

1

2

[ocr errors]

De Bataks verklaren dien naam met koelikin, den kiekendief, een vrij grooten roofvogel, die in vele verhalen voorkomt, en dan meestal als onheilvoorspellende vogel. Er was dus in de Bat. verhalen plaats voor eene goerda figuur.

Nu is dit verhaal door den geheelen Ind. Archipel verbreid. Ik behoef 0. m. slechts te herinneren aan het door Dr. N. Adriani uitgegeven verhaal van Sese nTaola (Verhandel. Bat Gen. DI. LI, 2de stuk, en Inleiding en vertaling, Dl. LV 1ste st.), waar tal van varianten worden opgegeven, uit het 0. deel van den Archipel. Dat het evenwel ook dáár, althans in zijn tegenwoordigen vorm, geïmporteerd is, blijkt m i. onweerlegbaar uit een schrijven, dat ik van Dr. A. ontving.

Zooals bekend, stak Sese nTaola de zee over op een waringinstam. Zeker een zonderling vaartuig ! Doch de heele oplossing zit in den naam van dien boom in 't Barée, pl. nunu.

Daar ik hiertoe vrijheid heb, deel ik hier het op die zaak betrekking hebbende uit dien brief mede. Dr. A. schrijft :

„Zoo is mij ingevallen dat de waringin „(Bar. nunu) die in het Galelareesche verhaal de visch Nunu is, misschien niets „anders is dan de „walvisch' van Jonas. „Visch” is in 't Arab. ,nun' (wg) en „Jonas (Junis ww.y:) heeft dan ook den bijnaam will, j (dzu 'nnun) „de man „van den visch”. Het letterteeken Hebreeuwsch, is oorspronkelijk zoo genoemd, „omdat het de afbeelding van een visch was

„In de Mal. profetenverhalen wordt van „ikan nun” gesproken, en „is bet dus de visch Nun geworden, m. W. Nun is eigennaam geworden. ,,Dit is zeker de Galelareesche ,visch Nunu". Nu kan dus het verhaal, uit „het oosten ingevoerd door de Barée sprekers, die in „nunu” waringin hooren tot „een iņ zee: diijvenden waringin zijn vervormd."

Mij zij vergund hier in 't kort mede te deelen een verhaal, dat mij in mijn. jeagir dikwijls als sprookje werd verteld, en dat bij alle verschil in inkleeding en zelfs van bijzonderheden, toch in den grond eene zeer treffende övergenkomst..vertoont met de bier behandelde vertelling. Ik weet niet of het in: cene of andere uitgave van Eur. folklore voorkomt. In ieder geval kan het hier meegedeelde dan dienen om dergelijke verhalen op 't spoor te komen, en is de kans niet uitgesloten, dat daardoor meer licht opgaat ook over de in den Ind. Archipel voorkomende.

Een uit den dienst ontslagen soldaat, niet wetende waar een bestaan te vinden, trekt een groot bosch in, „op wild avontuur” uit. Niet lang is hij in

.

а

het Jar. van Roorda wijzen op 't skr. garoeda, het voertuig van Wisnoe, en vertalen garoeda (gerda) en garoedi met griffioen. Verder vindt men in v. d. T. nog galoedoe, nm. van een fabelachtigen vogel met zeven koppen, en in 't bijvoegsel garoedo2 (Men. Mal. 19, , griffioen), nm. v. e. fabelachtigen vogel.

3

't bosch of bij hoort een verschrikkelijk gek raak. Bij onderzoek blijkt dat veroorzaakt te worden door iemand, die met reuzenkracht boomen ontwortelt, en die alsof ze veertjes waren, wegdraagt.

Na over en weer praten sluit de Boomedontwortelaar zich bij den soldaat aan.
Na eene dagreis komen ze aan een open plek, waar een huis staat op

welks nok een man zit in erg onbehoorlijke houding, nl. met afgestroopte broek. Op hunne vraag wat hij daar uitvoert, wijst hij hun op 't omliggende land, dat onder water staat. Hij zal nu, daar het windstil is, op eene niet nader aan te duiden wijze het land van 't overtollige water bevrijden.

Ook de Windmaker sluit zich, daar hij evenals de Boomenontwortelaar vrijgezel is, bij den soldaat aan.

Weer een dag later ontmoeten zij een jager, die op de loer ligt. Maar 't wild zien zij niet. Geen wonder, want hij mikt op eene vlieg, die een half uur ver weg is, om haar 't linkeroog uit te schieten! De Scherpschutter voegt zich ook bij hen.

Een ander maal ontmoeten zij iemand, die zijn muts op zonderlinge wijze op 't hoofd draagt. 't Blijkt dat hij in die muts het middel bezit om 't warm of koud te maken. Trekt hij haar over zijn ooren, dan wordt het onuitstaanbaar koud; zet hij ze heel luchtigjes op, dan wordt het onverdragelijk warm. Ook de Mutsedrager voegt zich bij 't gezelschap.

Eindelijk ontmoeten zij een man, die, hoewel op één been loopende, toch behoorlijk snel voortkomt. 't Blijkt dat hij 't andere op zijn rug draagt. Gespt hij dit aan, dan loopt hij met de snelheid van den storm. De Hardlooper sluit zich ook aan.

Men bereikt eindelijk den rand van 't bosch en komt aan eene groote stad. Voor de poort verdringt zich veel volk, want er is eene bekendmaking des konings aangeplakt, waarin zijne dochter tot vrouw beloofd wordt aan hem, die harder kan loopen dan zij.

Natuurlijk meldt onze hardlooper zich voor den wedstrijd aan. Den volgenden dag wordt deze gehouden op eene groote vlakte. Aan 't andere einde is eene bron. De deelnemers moeten daar eene kruik gaan vullen en wie het eerst met de gevulde kruik terug is, zal de prinses huwen. In een oogwenk is de hardlooper bij de bron en laat de prinses ver achter. Hij neemt dus zijn gemak, vindt er't geraamte van een paardekop, overblijfsel uit een daar geleverden veldslag, gebruikt dien als kus. sen, en is weldra in diepen slaap. De prinses rept zich wat zij kan, vult hare kruik en is reeds op den terugweg. Nu wordt de zaak toch bedenkelijk! Doch daar treedt de scherpschutter op. Een goed gericht schot treft den paardekop. De slaper schrikt wakker, bezint zich even, ijlt dan voort en is nog 't eerst aan den eindpaal.

De prinses wil echter van dezen gemaal niets weten. De koning weet echter raad. Hij deelt den soldaat den tegenzin der prinses mede, en men neemt Du genoegen met eene betaling in geld, zooveel als één man kan dragen. Vooraf wil de koning hem echter onthalen, doch heeft heel andere bedoelingen. Hij brengt hen in een vertrek, waar een rijk maal is toebereid en sluit dan de deur. De

4

kamer is boven een oven gebouwd, dien de vorst nu duchtig laat stoken.

De man met de muts is nu de redder uit den nood! De koning is dan ook totaal uit 't veld geslagen, als hij hen na eenigen tijd springlevend aantreft

Om maar gauw van hen af te zijn, zal hij hun 't beloofde geld geven. Maar de boomenontwortelaar is met geen paar zakken tevreden. Weldra torst bij al wat de schatkamer bevat op zijn rug.

De vorst is wanhopig. Hij zendt echter de vertrekkenden een heel leger achterna, om de schatten te heroveren. Maar nu vertoont de windmaker zijne kunsten, en doet alles terugstuiven, kogels en kanonnen incluis. De vorst, uit het venster toeziende, wordt door een terugkeerenden kogel gedood. Ongemoeid trekken nu de lieden verder, 't overige van hun leven rustig genietende van de verworven schatten.

't Karo'sch verhaal dat ik hierachter in Bat. tekst zal laten volgen, vond ik in de nalatenschap van wijlen J. K. WIJNGAARDEN. Slechts een paar geringe verbeteringen van den tekst, alleen van taalkundigen aard, heb ik mij veroorloofd. Met slechts geringe afwijkingen heb ik het zoo eenige malen hooren vertellen. Eens echter hoorde ik een variant, aanmerkelijk afwijkende van de hier gevolgde lezing Te zijner plaatse zal ik dat gedeelte meedeelen, en dan zal blijken de groote overeenkomst met het correspondeerend gedeelte van Sese nTaola.

Wat den naam van den held van 't verhaal betreft, de beteekenis is duidelijk genoeg. 't Woord laga komt niet veel voor, maar men heeft p?rkis loemaga = katjirěngga, een venijnig. bijtende miersoort, en een enkele maal hoort men mělaga = měrawa = woest, wild. Laga Mān is dus ,,de geweldige eter".

De loop van 't verhaal is in 't kort aldus:

Bij zijn geboorte gaf zijn vader hem den naam van den geweldigen eter 2), opdat hij in ’t leven zou blijven, daar toch zijne voorgangers telkens stierven.

Nu, hij deed zijn naam eer aan. Hij was mooi op weg zijne ouders door zijn geweldigen eetlust te gronde te richten. Zij besloten dus eindelijk, zich van hem te ontdoen. Eerst liet men een grooten banjaan op hem vallen 3), maar hij bracht dezen thuis; later beproefde men het met een groot rotsblok, dat van boven van een berg op hem neerplofte, doch eveneens zonder gevolg. Door een en ander had hij evenwel de plannen zijner familieleden doorzien. Hij deelt hun dit onbewimpeld mee, eischt van ieder eene vergoeding en gaat dan het oerwoud in.

2) Een ander voorbeeld van geweldigen eetlust vind men in 't verhaal van Doenda Katekoetan bij Westenberg, Aanteekeningen omtrent de godsdienstige begrippen der Karo-Bataks.

3) Soortgelijk geval in 't verhaal van Radja kelewet. Meded. Ned. Zend. Gen. Deel 47, 2de stuk,

[ocr errors]
« PreviousContinue »