Page images
PDF
EPUB
[ocr errors]

man pangan ngě, dahi nini-n-ta, ikoet-ikoetlo e koloe-koloe, djoempa kam ras nipi-n-ta anak Tarigan měrgana, radja Poestima, Datoek Roembija Gande, pěrpěkěn-pěkën salah oekoem, pěrbělo tandang sinoewan.”

E, lawěs ngě anak radja sahaloeren, ikoet-ikoetnam, lajo koloe-koloe. E, djoempam' toehoe ras anak Tarigan měrgana, radja Poestima, Datoek Roembija Gande, pěrpěkėn.pěkěn salah oekoem pěrbělo tandang sinoewan.

Enda sěndah rěh djoekoet mbělin man pangān. Děkab koe. pimai, měntji pe la 'nggo 'nggarang arah tēroehkoe, koeliki pe la 'nggo kabang arah bobokoe.”

Akoe pe, i-pān ngě akoe natekoe nini. 1-soeroeh kěmpoendoe akoe 'ndai koedjenda, kémpoendoe siběroe Tijang Manik, ngijan-ngijani kajoe těnggolan. I-ban rās kami dje ënggo ěmpat běrngi, enggo matah nakan man pangān, ĕnggom' koerang pola man iněmen, la nailītoewis man babän, la nai līt goele man pangān.”

„E, di bage kin képe, soekati djena běras, baba sada toeldak. La nai me matah makan pangān, la nai me koerang goele pangān, la nai me koerang pola iněměn, la nai me koerang oewis man babān.”

E, lawěs mě anak radja Toeding si noe Poerba, djoempa ras anak radja taněh Sahaloeren si diběroe, ma ija si tandān. Ah koedja ng' kam enda bibi?" pipa. „'Ndabi nini. Měsoewi akap nande i roemab; mindo tambar atekoe man nini, nini Datoek Roembija Gande, érpěkēn. pěkèn salah oekoem, ěrbělo tandang sinoewan.”

,Koetěra i.akap nandeta pěrsoewina i roemah bibi ?" – „Ngalah dagingna e kërina, mamá," pina; i- pěrkoewankěn la nai běloeh ngalowi.”

E, i-tabasina agěng bangkar. Enggo: „sémboeri koe ringring nandeta" nina; „čnggo me kari akapna malém bibi.”

E, moelih si diběroe koe roemab, i-sěmboerina ringring pandena, enggo nandena měgégěh.

„Idja ngě djoempa goeroe 'ndai mělaga měsinting ame! lébe koe-akap kam sěh ’ndai koebas pěkěn-pěkěn ninindoe Datoek Roembija Gande, enggo kam sěh koe roemah.” „Lebe, toehoe vande" nina. „Lit akoe 'ndai djoempa djelma, la ija roewis, la ija ěrboelang, la ija črbadjoe,'ěrkampil pe lāng, ērpiso pe lâng. Koetoekas kalak adon, lompat ngě ndai atekoe la nai ’ndai těrlompatken akoe; ém si měreken tambar e nandé !" nina. Di bage képe ame, lėgilah koe roemah; bana kam la 'rtoekoer natekoe. Baba oewis e, baba badjoema, baba boelangna, baba pisona, baba kampilna.” E, legina. Djoempa ija: ,koe roemah nina nande, mama."

Koega ningkoe koe roemah bibi, di kalak la 'rkampil ngě, di la 'rpiso, di la ’rboelang, di la 'rbadjoe. Lit ngě kalak man něhěněn. Enda, ergondje pe akoe lāng; koetěra ningkoe nijar kěsain ?" – „Koe-baba 'ndai boelang mama,” nina, „koe-baba badjoendoe, koe-baba gondjendoe ’nina, , koe-baba tja binndoe, koe-baba ng' kampilndoe, koebaba pisondoe.” E, koe roemah mě anak radja Toeding si noe Poerba. Sěh i roemah i pěpoekoelna.

E, sěh mě ěmpat boelan, e djelma so begoe 'ndoebe si ngijan-ngijani kajoe tenggolan 'ndoebe, těrgělar siběroe Tija ng Manik: „Ah.” I-dahina ninina. Datoek Roembija Gande. „Nini!” – „Kai amé ?” nina. „Kai deba boelawan djelma manoesija ?” „Pěgaga toebing, sanga-sanga toebang" nina, „sanggar singawan man sapõen, padang man oewaken, taboe-taboe man oesahěn. Enggo, man kadendoe boelawan amé djèlma manoesija ?" pina. -- , Ndekah mě kémpoendoe nini! la nai rěh koe běna kajoe těnggolan." - , Di ém' képe amé! kap erilah bělo saloengsoeng pitoe-ng-kebabah, maka koe-soeroeh i-ěmbahkèn koeliki mangki angki” E, doeng bělo pitoe ng kėbabah, bělo saloengsoeng, i soeroehna i-ěmbahkěn koeliki si mangki-angki. E, kabang koeliki koe sahaloerěn, tjiněp koeliki idatas tandoek. E, 'ndarat mě anak radja sahaloerěn, i-běntērna koeliki mangki angki, ’ndaboeh koeliki koetěroeh, salih djadi koetjing sijam Kijam koetjing koe roemah. E, di koendoel radja i děgěs-děgesna, di měděm radja, i koewitina. „A, di bagenda koetjing labo ěsah ěrkoetjing” nate radja. I-pěkpěk radja koetjing sijam, salih djadi bijang

E, di mān radja, i-dilatina pinggan perpangān, i tjékoehna koedin pěrdakanen

„Di bagenda ng' bijang, la ěsah ěrbijang' nate radja. I-pěk pěk radja bujang salih djadi běrnawet simboelan. Kijam bērnawět koetěroeh. E, ěrboeroe m' bijang si pitoe, pěrboeroewi běrnawět simboelan. E, ngikoet mě si dilaki si diběroe, nyikoet mě bijang, ngikoet mě nipe. Kijam běrnawět simboelan koe kérangěn. Limboer Raja, djoempam ras kajoe těnggolan, nangkih běrnawět simboelan, năngkih nipe, nangkih bijang, nangkih dilaki, nangkih diběroe, salih djadi goetoel kajoe tenggolan.

„O, mama,” nina siběroe Tijang Manik, „enda koe-akap soesoer pe la nai dorěk, pangkih pe la nai bantji,” pina siběroe Tijang Manik.

E, tande mě ěmpat běrngi, la rěh koe roemah anak radja si noe Poerba, si diběroe ras si dilaki. E, daram-daram mě kěmběraběn Toeding si noe Poerba, i-paloe mě gendang, i.pasang bědil, i-doedoe ngě kělewět koeta, lalap la djoempa. I baba gěndang koe kerangěn Limboer Raja, i.pasang bědil.

„Koedja ngě kam ena črbědil ěrgěndang nande," pina anak radja Toeding si noe Poerba. ,,Kam man daraměn ras kela me" nina. - ,,Kami endam djenda ras kelandoe ame” nina; „soesoer la nai bantji nangkih pe la nai dorěk; čnggo salih djadi goetoel kajoe těnggolan enda,” nina. ,,To m' gělah koe roemah ras si maloe gendang ena ras si maba bědil ena kérina.” - „La nai goenana akoe koe roemah amé,” nina, „di la kam koe roemah ras kela. Ise dahinkoe koe roemah ?" – „Ënggo, kami la nai dorěk. „Di”, „„ola la koe roemalı anakkoe” „na tendoe,” „„ras kelangkoe,'””' „ natendoe, légi sēkali nari goeroe si ěrbahan ambat toewah ndoebe.” E, i-lègina goeroe koe taněh poelo Tjimtjiměn. E rěh mě goeroe Pakpak Pertandang pitoe si daliněn si értjikéntjikénkén toengkat mangalekat, si črsoenting-soentingkën përminakan ambat toewah na bolon, si 'rkadang-kadangkèn poestaka na djati.

„Kai kėsikėl kěmběrahěn ?" bagem' nina goeroe. Kai pe seja goeroenami. Anak si dilaki si di-běroe si ni oge kam oewarima 'ndoebe, idah kam, di anak si dilaki ’ndoebe mintěr 'ndoebe mamboer pěrdalinna; běritana mate pe la līt, beritana 'nggěloeh pe lang. Bagem! lah ’n gěloeh anak si diběroe a natekoe. Di līt anak diběroe līt ngě anak dilaki natekoe. Em’ koe sěrěhken, goeroenami. Enggo rěh anak dilaki 'ndai. Enggo ija lawěs ras kela, nina djadi goetoel-goetoel kajoe těnggolan itēngah kẽrangěn Limboer Radja.” — ,Em'kap kata oewari koe-oge 'ndoebe," nina goeroe ; , anakndoe si dilaki kela nindoe. E, ’ndoebe pe: lampas kal ngě sěrěhkěn anak si diběroe ningkoe, lampas kal i-pěmpo anak si dilaki ningkoe; kata-ng-koe la i.pake kam kěmběrahěn. Enggo, de goenana kīn i-akap kam, i. baba pe bantji ng'ija koe roemah,” nina. „Anakndoe si dilaki ērijakap kam pělepar dingding. Di pěntjarinna pagi, s-ada pewari ija pagi erlandja,” nina „līt ngě sérpi man alonkénndoe,” nina, „līt ngě pagi sira, līt nge pagi bělo, līt nge pagigamběr, līt nge pagi 'mbako. Anakndoe, si diběroe e, črpagi-pagi i-běnakěnna 'mbajoe, karaběn dorěk mě najangisa; de soempit pagi bajoena”, nina, věrpagipagi běnaïna," pina, karaběn dorěk mě ngisisa; de noetoe ija pagi," pina, „sada běrngi ija noetoe doeng beras těloe toemba; sada běrngi iju pagi érsérka, doeng mě běnang těloeh poeloeh. Di goenana kin bage i-akap kam kěmběrahěn, bantji si-légi koe kérangěn,” nina.

„ Akoe, la nai koe-akap goenana mīn, goeroepami. Anakkoe si diběroe man kandoe-kandoe ngkı e noetoe koe lësoeng, man těman-těmapkoe 'ndjoe djoeng koeran koe lajo, man arūnkoe koe djoena natekoe. Anak si dilaki e, de běn oewari, koe-dilo i oempe oempe toere; reh ija koe roemah," pina , koe-kimbangi amak 'mbëntar, koe.oekat nakanna natekoe, koe-doedoerkěn përboerihěnna; de enggo ija člah mān, koe kapoeri bělo pangānna natekoe.” Enggo, di bage képe natendoe, k ěmběrahěn,” nina, „akoe, la nai ngasoep akoe; e moelih m'akoe,” nina goeroe, „dgoelihi a ma-ng-koe, ina-ng-koe koe taněh Poelo Tjimtjiměn.” „Ola kam lebe moelih goeroenami,” nina. „Di bagé nari kīn ngentja bantji natendoe, bagemlah gija légi koe roemah kela-ng-koe 'ndai ras anakkoe 'ndai.” „Seja kelandoe, anakndoe e, kěmb3rahěn,” bagem’kap ningkoe. ,Di e, e; légi koe roemah goeroenami.'' – „E, boewat kampil 'mbělin,” vina; „boewat oewis toedoeng toedoeng,” nina goeroe; „boewat běnang tăng,” nina ,'mboembõen sangkép črpoeloeng; i. boewat amak silambar, lawěs kita koe kerangěn.

E, sěh i kerangěn, djoempa ras kajoe tenggolan, i-antari kajoe nina. Icoge empakna, měhoeli čmpak kajoe 1-keret sibar gědang, i-tadingkén ʼmboembõen ibas běna na, i-baloet kajoe koe roemah. Sěh i roemah i- pěngkah djadi gana nina. E, enggo doeng i-pěngkah nina. „Di lit manoek, kěmběraběn,” nina goerve, „i-gělěh manoek,” nina, „mėgara; i. boewat atena, i-boewat ěrakna, i boewat poesoehna, i-boewat babing, boewat sira kiboel i-boewat latjina. Em' gělarna dalang-dalangen Em i-běreken, i pāona; i-boewat pola toelak poerba djati, djatikèn kita ertoewah bajak. Soběre miněm ija aloe ikoer kitang.

„Énggo, enda kěmběrahěn, anakndoe si dilaki enda, em gělarna: „„si Toewan Adji Doenda Katekoetan," „anakndoe si diběroe enda”: „si Béroe Poewang Tampe Radja Běnewasěn,'" „'ntěrěm kap kakandoe,” nina, „'ntěrěm agindoe, 'ntěsăm anak-beroendoe, ’ntěrěm ngě sěninandoe, entěrěm giněmgěmndoe. A pai kal pagi nipindoe goeloet,” nina, ,apai kal pagi entah līt bahan-bahaněn oe kalak, anakndoe si dilaki enda tahoe ngoelakkěn bahan-bahaněn noe kalak; entah lít pagi měsénggět boerawan, anakndoe si diběroe e pagi tahoe man pěralēng těndi.

V E R T A L IN G.

Er bestaat van ouds een verhaal van goeroe's, de Goeroe Pakpak Perlandang 1), die met hun zevenen reisden, bij zich dragende den staf mangalekal, het potje met de toovermedicijn ambat toewah na bolon en het oorspronkelijke wichelboek. 2)

1) Zie over Goeroe Pakpak Pertandang en de beteekenis van den naam iets naders Meded. N. Z. G. Dl. 47, 2de st. pag. 149 e. v.

2) In 't oorspronkelijke is telkens een ander woord voor ,,dragen" gebezigd, naar de verschillende wijze waarop die voorwerpen gedragen worden.

Értjikëntjikěnkin = dragen bij wijze van staf;
prsoenting-soentingken, dragen als soenting.

Do Mal. beteekenis van soenting is bekend. Hier heeft men te denken aan het dragen aan een punt van den hoofddoek, en wel zooals deze door de Timoer-Bataks gedragen wordt, nl. met afhangende punten.

erkadang-kadangkén is, dragen over den schouder, nl. zooals men een lossen doek (oeuis kadang-kadangen) draagt. De poestaka nl. wordt gewoonlijk in een soort buidel meegenomen.

Wat de namen der drie attributen van den toovenaar betreft, het volgende:

toeng kat mangalekat is wel eenvoudig te vertalen met , tooverstaf". 't Kar, mangalekat (ook wel mangaleka en malekat) is natuurlijk eene verhaspeling van het Tob. woord. Of men hierbij aan het Ar. (Mal.) woord voor ,,engel" heeft te denken, weet ik niet. Ik maak hier opmerkzaam op het Atj. woord malakat, dat ,,tooversteen," ,wondersteen” beteekent (Dr. Sn. Hurgr. Atjèhers II, pag. 140).

Perminakan beteekent taalkundig natuurlijk, plaats voor de olie'. Deze „olie” is dan de ambat toewah na bolon, het groot (beroemd) zegenaanbrengend (d. i. kroostverwekkend) middel.

In een opstel van den Heer J. H. Neumann in de Meded. vh N. Z. G. (Dl. 47, 3de St.) wordt een verhaal medegedeeld omtrent den oorsprong der përminakan ?). De naam, aldaar aan die „olie” gegeven: minak djadīn meratah 'mbentar, d.i. blauw-witte

1) Dit vertoont hier en daar eenige gelijkenis met een door mij in bovengen.: Meded. DI. 47. 2de st. gegeven verhaal, dat als inleiding op 't verhaal van Doenda Katekoetan kan beschouwd worden,

Zij gingen [eens) naar het land Toeding si noe Poerba, komende van Poelo Tjimtjiměn 3). Ze zetten zich neder in een sapo sěnuli gading 4) en praatten daar met elkander: „Wel, als ik de dertig dagen tel (d. i. de kalender naga), de

wordings-olie, in verband gebracht met het gebruik, dat in ons verhaal, blijkens den naam, van die perminakan gemaakt wordt, geeft ons het recht in die olie eene zinspeling te zien op het sperma.

Ik geloof dan ook dat des Heeren Neumanu's opvatting van de përminakan als oorspronkelijk een vruchtbaarheid verwekkend middel (in algemeenen zin) te zijn, ongetwijfeld juist is en 't verhaal daarvan eene mythe is. De nadere bevestiging en toelichting in bijzonderheden zij den folkloristen en mythologisten aanbevolen.

Poestaka na djati. Voor mijne vertaling van djati met oorspronkelijk, verwijs ik naar mijne opmerking Med. DI. 47, 2de st. pag. 150, noot.

Over den tooverstaf mangalekat nog een enkel woord. Deze staf is geheel giad. Alleen de „knop” bestaat uit een ruiterbeeld, dat in piets verschilt van 't ook op den stop der përminakan voorkomende. Onder het ruiterbeeld vindt men een krans van 7 menschelijke aangezichten. Vragende wat dit alles moet voorstellen, krijgt men van den Karo steeds ten antwoord, dat de ruiter si Doenda Katekoetan is, en de 7 koppen zijn zoven honden voorstellen, welker namen een goeroe mij als volgt opgaf: 1 si darih na mangalele, 2 si tembaga toewa, 3 si tembaga bosi, 4 si kalempang, 5 si kalemping, 6 si darih na manangkap, 7 si altoeng na arsiboe-siboe. Van 4, 5 en 7 weet ik niets te maken.

Daar volgens ons verhaal de toovenaar dien staf reeds bezigt, nog vóór or van de geboorte van Doenda Katekoetan c. B. sprake is, is die verklaring onjuist. Ik verwacht eerst opheldering als er een Tob. meer speciaal een Simeloengoensch verhaal zal ontdekt zijn, dat van het Karo’sche het origineel moet zijn. Ik vermoed dat de oplossing in Timoer of Raja (de landstreken beroemd om hunne goeroe's) moet gevonden worden, en 't is te hopen, dat, nu dit gebied heel onlangs door zendelingen der Rhein-Missionsgesellschaft bezet is, dezen spoedig daarover iets doen verschijnen. Ook met het oog op de namen zal dit van belang zijn. Die zijn in 't Karo‘sch, voor zooverre wij ze kunnen controleeren, zoo verhaspeld, dat ze zeer onbetrouwbaar materiaal zijn, om daarop gissingen te bouwen.

3) Gelijk in de vorige aanteekening reeds werd opgemerkt, mag men uit de namen geen vèr reikende conclusies trekken. Al is 't verhaal een mythe, over 't geheel is de voorstelling locaul. Bij Toeding si noe Poerba heeft men dan ook niet aan de windstreek Poerba (Oosten) te denken, hoewel dit oorspronkelijk de bedoeling is, gelijk blijkt uit het later voorkomende Poestima (westen). Neen, in de voorstelling der Karo's ziet dit ongetwijfeld op het landschap Poerba. Wat Toeding moet beteekenen weet ik niet; 't kan het Tob. woord toding zijn = tijan (sijan), van, from (zie v. d. T, Wdb). – Daar de goeroe nadrukkelijk goeroe Pakpak genoemd wordt, kan Poelo Tjimtjimen bier moeilijk iets anders beteekenen dan de Pakpaklanden. De naam is dan niet onaardig gevonden, want van Poerba uit gezien over het Noordelijk bekken van het Toba-meer, vertoont zich het gebergte waarachter Pakpak ligt, inderdaad tjimtjim, d. i. overal even hoog; de kam van 't gebergte vertoont eene zuivere rechte lijn, met slechts eens eene kleine verheffing. In 't bovengenoemde, inleidende verhaal op Doenda Katekoetan heeft de

« PreviousContinue »