Page images
PDF
EPUB

in omstandigheden van gering aanbelang, half in ernst, half in scherts rekening mede. Ook de ku a ja ngi is een voorspellende vogel, maar alleen voor zeevaarders ; de echte Toradja's hebben dus zelden met hem te maken.

Adi; de tooverwensch waarmede iets uit niets, of iets groots en fraais uit iets zéér gerings wordt voortgebracht, heet a di, naar de beginwoorden: a di adi sa kurio. Dit adi is ident. met Jav. Mal. Mak. Boeg. enz. adji, Lampongsch a di-adi, Sang. adi »reciteeren, hardop voorlezen". Bij het tooveren in de verhalen worden de oogen gesloten, de tooverformule wordt opgezegd en daarna worden de oogen geopend ; is de formule inderdaad tooverkrachtig, dan is ook het gewenschte aanwezig.

Nononja sa o g u - s a o gu; van bizonder fraaie huizen wordt dikwijls in de Toradja'sche verhalen verteld dat zij op één paal staan. Zij zijn daardoor ongeveer ontoegankelijk voor iedereen wien door de bewoners niet wenschen binnen te laten. Vooral wanneer in een verhaal van eene Koningsdochter wordt verteld, om wier hand een wedstrijd is geopend, dan zit deze doorgaans in een hoog vertrek, dat op één enkelen hoogen paal staat; degenen die naar de hand der Koningsdochter dingen, moeten dan een bal tot in dit vertrek werpen.

Me pad a s o ki; in de nabijheid van het doel van hun tocht gekomen, houden de koppensnellers zich schuil in het bosch en zenden verspieders uit, om de getalsterkte van het belaagde dorp, de dagelijksche gewoonten der dorpelingen en de beste gelegenheden om met succes den aanval te doen, te bespieden. Zijn de verspieders op de hoogte van hetgeen zij moeten weten, dan komen zij terug in het kamp der hunnen, ieder der strijders raakt hen aan, en als zij hun verslag hebben gedaan, gaat men over den aanval beraadslagen.

Kawela, wisselterm > wond".

voor penai »zwaard", wellicht van wela

Tomou » broeister", wisselterm voor ma nu » kip, baan".

Kupa ng a n tjasa, waarschijnlijk is deze ma ng a -vorm gekozen om de maat vol te maken. De vorm is overigens wat hierboven is genoemd »conjunctief”, zoodat da eigenlijk overbodig is; voldoende zou zijn : k u pa ntja sa siko »dat ik je in stukken hakke".

De Gulzigaard spreekt hier zijne moeder met siko aan, in plaats van met ko mi, een bewijs dat hij haar niet meer als moeder wil beschouwen.

Balu - balu ka mo aku; dit doelt op den uitroep dien de terug

keerende koppensnellers telkens herhalen ; wanneer zij bijv. van de To Kinadoe terugkomen: balu balu To Kina du e! of To Kina du balu mo, d.i. »de Kinadoes zijn weduwen en weduwnaars, hebben de een haar man, de ander zijne vrouw verloren, zijn in rouw". Zoodra een van den troep dit heeft geroepen, vallen de anderen in met den typischen krijgskreet der Toradja's (m e poku), dien ook de Minahassers kennen (k u meret).

Kuu erika talo mbo; de bet. van het PmB. ueri is die van tangku eri in het gewone, Bare'e, nl. »aan het uiteinde vasthouden”, hier »op de punt der lans nemen en op die wijze het hoofd dragen"; talo mbo is een wisselwoord voor ta wala »lans". Maar hiermede is de uitdrukking nog niet verklaard.

Ira ngk on au maku ni, enz. Deze regel en de volgende behooren tot de steeds gezongen coupletten bij het binnentrekken van het dorp door de terugkeerende koppensnellers. To wugi staat voor towuri »zwarte man" en is eene benaming van den arèn-palm of zijne takken en bladeren.

da

Ja ku mo

n disa
as a mo;

het hoofd of de schedel van den vader ligt in eene daarvoor gemaakte uitholling in een vloerplank van de lobo, het groote dorpshuis waarin de schedels worden opgehangen. Daar het hoofd nog leeft en spreekt, verzoekt het te worden aan stukken gehakt, om te kunnen sterven.

De bizonderheden omtrent de gebruiken door de huiswaarts keerende koppensnellers gevolgd, zijn te vinden in het opstel van den Heer Kruyt: » Het koppensnellen der Toradja's van Midden-Celebes en zijne beteekenis”, in de Verslagen en Mededeelingen der Kon. Academie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, 4e Rks, 3e Di., 2e stuk, 1899, bl. 147-229.

III. SANGIREESCHE TEKST. .

Be’ke nSendango.

Tangû pia' tau i rè'dua sẽngkapapûng, areng u ese' i Wibo, areng u wawine i Kè'dang. Tangû i rè'dua mě'de 'dalahikingke; tawe nararěngu' (paniring bera mbio e), ute nakaè'ba'e ana' i rè'dua ese'. Ku' dario' měngkai kadodo'-dodo' piraû; tangh

nise 'ba'e si Sendango. Kute'u marengu'-dengu' kaka’guwa'e rario' ene; ianange kai nė'sasè'sile' pia' ana'e ene, watu' kai tumani'e makombang. U i Sěndango, ma'eng kumang busa', taha'dua ng kalu e, tawe makaralaedě’. Tangû iamange ně’bera'e suralung u naunge, u ana’e patengke, batu' sen ta makatahang mě’gěli' u kange. Tangû su sahělo iamange měngkatewe namaringang u ana'e: Wo'ete, amang! i kadua ren mě 'dea' Jahaseng. Angkûng u ana'e: Ho, amang! Bo'ne i rè'dua tahana' měngkatewe nahundaleng. Arawe i ninang i Sěndango e wè'ga wue, u kapapûngekai ma'ngakale' mamate ana' i rè'dua e. Kute’u i rè'dua ru'dalengke marè’sung masaka, tangû nakaè'ba'e wulo sěmpûng. Bo'ue iamang e ně’bera'e su ana’e: Manuwangke sini lahaseng i kadua tahana'.

Ute wo’u ene iamang e měngkatewe něhě'pa wulo sěmpúng ene. Sarangke nasuen hè'pane, tangû niệhabě' apan tuide. Sarang nasuen ěhabe, tangû lamang e mëngkatewe simanggidě' ana’e, nisapua', bo’ue měngkatewe ni'tateledě’ su pung u wulo ničhabe kanini. Ute i Sěndango e nasusu'e su kalawo' u wadange. Bo'ue i amange měngkatewe napule'; su ēnane i Sěndango sen nate. Kute'u i amange wo'eter ntana’darěna ku’kaiangsu wale, ute séngkianu i Sěndango narėnta'e lai, ku' bulo sempûng e ma'susûng su těmbo'e, ku' měngkatewe niệnsa'e apidě' něbera u: Endaung lahaseng i kadua e, amang! Ute i amange mengkate ta’kakè'di'e, du'dalinau' kawe unu'e i Sěndango sau' ně’biahề”.

Tangû wo'u ene sằngkapira he’bine i åmang e ně’sau’ewe namaringang u ana'e, uade mě’dea' sunggile'. Ho i rè'dua měngkatewe rimaleng. Kute'u sarang sen nakaè'ba' batu masaria, ute měngkatewe ni’kake kadě' bo'u sěmbe ka. Sarang sen masanggidě' limunggi watu ene, tangú i Sendango e měngkatewe niapasuě? su wangkane. Bo’u ene měngkatewe nikanoakem batu ene, ku' Jiminggi'e ringang u nakaè'pisè' si Sěndango. Bo'u ene napule'e iamange. Ta nararěna kadodo' iamange ku'kaiang su wale, ute narėnta'e lai i Sěndango, apidě’ ma’nuěng batu kè'kasariâng ene. Sarang nasongo su wale měngkatewe niểnsa'e watu

?

kanini ka'kasûng si sie, apidě' ně'bera: Ëndaung sunggil i kadua e, amang! Ute rimalinau'e iamange.

Tangû wo’u ene séngkapira hè'bine iamange ně'sau'e namaringang si Sěndango, uade i rè'dua kai me'de'a kalu. Tangû měngkatewe rimaleng i rè'dua tahana'e; sarang nakaè'ba' kalu, ute iamange měngkatewe nanuwang. Tangû sara'eng sen masandigě' mahaka, ute i Sěndango pirua ni'laoro n amange su pia' kahakâng kalu ene niapararisi'e sene; sarang kalu sen nahaka, ute i Sěndango pirua měngkate nikae'pisang u kalu ene. Bo'u ene tangû iamange měngkatewe napule' solong bale; ta nararěna iamange ku’kaiang su wale, tangú ensae' i Sěndango e pirua mè'gě’guha’dingang u kalu ka’papasânge. Ute iamange saunengke rimalinau' u i sie kai ta makaakale' mamate an'ae.

Tangû i Sendango e pirua nakaěna'e mahune'u i sie kai le'akaleng i amange pateng; bo'u ene i Sěndango ně’bera'e si ninange: Inang: ia' koateko sinasa'ku ěmpihisè kinamisè' sio, dingang u kina’e těluhě' siombau', dingangu pakeangku siomparesè', batu' ia' kai ren dumaleng, u i amangku e kai ma'ngakale' mamate sia'. Ute pirua i ninange měngkatewe simangi'. Kai ho, i Sěndango měngkatewe nanahionge si ninange apidě' ka'berane: I kau, inang, abe kasusa, ia' e mapia wue. Bo'u su'sangi' i ninange měngkatewe něnggepe' pakean dingang u ně'koa' sinasa' u ana’e; sarang sen nasue nariahi, ute i Sěndango ne'kata'en ninange; bo'ue i sia rimalengke maliu m bulude, maliu m balane, mare'sung masaka. Tangû i sie nakaè'ba'e ansuang ma'ngeke', ku' eke'e kai kalu mbango' sengkalu. Sara'eng ansuang nakasilo si Sěndango e, ně'bera'e ungkung: Heute! ren taku ipěndaha isi, ipane’bu pangila'! Tangû simimbahe i Sěndango, angkung : Kapiako, upung! mè'bera kerene, mapia i kadua ren mè'bisara. Kute'u ně'bera'e i Sěndango: Mapia i kadua ren me'dalia, i sai n ikalěnsung, i sie makoa’ člang. Sara’eng ansuang nakaringihe' ene, měngkatewe ně’pe'du apide' ně'bera ungkung: I kau apa ěndai' kè'ta’u sẽngkiki relain ma'ngabasè' me'dalia n ia'e ? Bo’u nè’bisara endai' ene, tangũ i rè'dua měngkatewe ně’dalahè'ku' ně'dalia'e; ku' kalu masasaria e, kamageng ka'anggila n i rè'dua e, měngkatewe masue ma’pape 'di; kute’u wè'dan ta nakaè'ba' pananasa' mamâng selihi' ute ansuang e nikalensungke n Sěndango. Tangû ně'bera’e i Sendango: Ma'eng i kau madiri makoa' ělangku e ute i kau taku potokang. Tangû simimbahe ansuang: Apa'ewen sen nipě’kire man mariadi kerene. Ute ho' Ansuang e timole'e si Sěndango, nakoa' ělange.

Bo'u ene i rè'dua měngkatewe rimaleng. Kute’u nakaè'ba'e wue Ansuang sěmbau', arenge i Mělale'sa, Tangû Ansuang ene ně'bera’e: Heute pia' taku' ipendaha isi, ipaně'bu pangila'. Tangû simimbahe i Sendango mě'sulung u kalemona ni'sasimbahe su Ansuang sembau'ěndai' sen nakva' ělange. Sarang Ansuang ěndai' nakaringihe' ene, ute měngkatewe limè'ge, apide' ně'bera : Iro'e! ikau apa

endai' kadidi' ene relainpia' sè'kehe mamaringang mě'dalia n ia'e? Ho, wo'u nahumbisara kerene, ute mengkatewe ně dalia i rè'dua; guapa n

Verh. Bat. Gen. LVI, 3

5

děngu'i rè'dua ně'dalia, ute sengkianu nikalěnsungke Ansuang e ringang u apidě' nakoa' člange.

Bo'ue sau'ewe rimaleng i sire tělu, tangủ sau'ewe nakaè'ba' Anguang sěmbau' ku' arenge Manganganu'. Ku’ Ansuang ini e malain nipě’dalia n Sěndango. Ku’ mau ike’kalensung i Sěndango e.

Tangũ i sire ini e sau’ewe němpě’daleng maělo mahěbi ute sengkianu nahumpa'e su pondol u soa sěmbau' ku' soa ene měngkatewe mě gě 'noha'. Tangû simanggide i Sěndango su taumata săngkatau ku' nakiwalo: Mensang unu'e soa ini kawe maghahe. Tangû simimbahe tau ene angkung: I kami kai mělě’lunggi ngkina' masaria ta' sih inge kasariane nisampelè' su apeng; ku' datu nsoa ini e sen namohang u i sai n makalunggi ngkina' ene, i sie makoa’ datu nsoa ini. Kute'u i Sěndango ně’bera’e: Dako’ko i kau pauli' su Ratu e, u ia' makalunggi ngkina' ene. Tangû areng u kina' ene kai solông.

Kute'u tau ene měngkatewe natamai něhabarè' su Ratu mě'sulung u ni' papauli' i Sěndango si sie e. Dingang u maligha' nipakiala' i Sěndango e. Sarang Datu nakasilo u kai rario' kere ngkakadodo'e, ute Ratu měngkatewe ně pě'du ta' sihinge ringang u nè'bera: Sedang kawanuaku sen dingang u hiwune ta makalunggi kina' ene, rumakeleng u i kau apa ěndai sẽngkiki e. Tangû i Sěndango měngkatewe ně'bera: Mageng ia' ta makalunggi, ute ia' pateng, tuang! Kaiso ma’eng ia' be makalunggi, ute i Tuang měgěli'ben apa si sia'? Tangû Ratu simimbangke: Mageng i kau makalunggi se'sanu kina' ene, ute i kau maratu su soa ini. Ratu ma'ngěna u man ta makalunggi i sie. Bo'u ene nasasae'e i Sěndango solong apeng të’toleng u Mawu Ratu ringang u hiwu-hiwu taumata ese', bawine, dario', matimadē', me'biala si Sěndango měnsang makoa' e kereapa. I Sěndango sẽngkatoto' e měngkatewe himaung kina' e apidě' nitoda nlaedě'. Ute kina, ene mengkatewe timelede' haki'u ta nikasilo kinanawông u kina', ene karaune.

Ute Ratu ringang u taumata Jawo' měngkatewe rimalinau' ta' sihinge. Bo’ue Ratu měngkatewe simanggidě’ si Sěndango, apide' ně'gěli' u adatě’, ka'berane: Salamatě' si kau, u su ēlo ini e i kau sen nariadi Ratu nsoa ini e.

VERTALING.

Verhaal van Eén-span.

Er waren eens twee echtgenooten, de man heette Bibo, de vrouw Kědang. En zij beiden onderhielden elkaar; niet lang daarna (men bedenke dat het een sprookje is) kregen zij een zoon, dat kind nu was maar heel klein, de stakkert, en het werd genoemd Eén-span. Dat kind nu werd hoe langer hoe grooter; zijn vader nu was ontevreden dat hij dat kind had, want het was bizonder gulzig. Als Sěndango (Eén-span) pisang at, dan konden twee geheele trossen pisang tegelijk hem nog niet verzadigd maken. Toen zeide zijn vader bij zich zelven, dat hij

« PreviousContinue »